Duru Arık
“Kültürel Miras Alanlarında Deprem Hasarının Değerlendirilmesi” girişimi, 2023 Türkiye-Suriye Depremleri sonrasında gönüllüler ve araştırmacıların iş birliğiyle hayata geçirildi; 1500’den fazla miras alanındaki hasarı sistematik biçimde belgeleyip dijital olarak erişime açarak hem bilimsel çalışmalara veri sağladı hem de Europa Nostra Ödülleri kapsamında uluslararası ölçekte takdir kazandı.
Avrupa’nın miras alanındaki en prestijli ödülleri arasında gösterilen Europa Nostra Ödülleri’nin 2026 yılı kazananları açıklandı. Bu yıl 18 ülkeden 30 proje ve miras savunucusu ödüle değer görülürken, Türkiye’den “Kültürel Miras Alanlarında Deprem Hasarının Değerlendirilmesi” girişimi, Yurttaş Katılımı ve Farkındalık Yaratma kategorisinde ödül alan projeler arasında yer aldı.
6 Şubat 2023’te meydana gelen 7,8 ve 7,5 büyüklüğündeki iki deprem, Türkiye’nin güneydoğusundaki 11 ili etkilerken, bölgedeki arkeolojik ve tarihî miras alanlarında da ağır bir yıkıma yol açtı. Afet bölgesi, Göbekli Tepe, Arslantepe, Nemrut Dağı ile Diyarbakır Kalesi ve Hevsel Bahçeleri gibi UNESCO Dünya Mirası alanlarını da kapsıyordu. Ancak depremin ardından ilk günlerde kültürel miras alanlarındaki hasara ilişkin güvenilir bilgiye ulaşmak son derece sınırlı kaldı.
Deprem Mirası Projesine 50’den Fazla Katılım
Bu boşluğu doldurmak için Ege Üniversitesi’nden arkeolog Prof. Dr. Çiler Çilingiroğlu, sosyal medya üzerinden meslektaşlarına ve yurttaşlara tarihi alanlardaki hasarı belgelemeleri çağrısında bulundu. Kısa süre sonra Akdeniz Üniversitesi’nden uzaktan algılama uzmanı Doç. Dr. Nusret Demir’in de katılımıyla çalışma daha örgütlü bir yapıya dönüştü. Ardından yapılan ikinci çağrıyla, ortak bir veri tabanı oluşturmak üzere gönüllüler davet edildi; aralarında arkeologlar, restoratörler, mimarlar, mühendisler ve öğrencilerin de bulunduğu 50’den fazla kişi projeye katıldı.
Ekip, WhatsApp, Instagram, Google Workspace ve OpenStreetMap gibi erişilebilir dijital araçlarla ortak bir izleme sistemi kurdu. Bölgedeki yurttaşlardan, gazetecilerden, kurtarma ekiplerinden ve araştırmacılardan gelen fotoğraf ve saha bilgileri, uluslararası iş birlikleriyle sağlanan uydu verileriyle birleştirildi. Bu süreçte NASA/Caltech ARIA Damage Proxy Maps gibi, deprem sonrası yapısal ve arazi hasarını saptamaya yarayan veri setleri de kullanıldı.
11 İlde 1500’den Fazla Tarihî Alan Deprem Sonrası Belgelenerek Kayıt Altına Alındı
Yurttaş gözlemleri ile uydu analizlerinin birlikte kullanılması, deprem bölgesindeki kültürel miras hasarına ilişkin ilk büyük ölçekli değerlendirmelerden birinin ortaya çıkmasını sağladı. On bir ilde 1500’den fazla arkeolojik ve tarihî alan belgelendi ve değerlendirildi. Elde edilen veriler, en büyük hasarın Osmanlı dönemi yapı stokunda kaydedildiğini, tarihöncesi höyüklerin ise çoğu durumda daha yüksek yapısal dayanıklılık gösterdiğini ortaya koydu. Çalışma, hangi miras alanlarının sismik olaylara karşı daha kırılgan olduğunu göstererek koruma planlaması ve acil müdahale süreçleri için önemli bir kaynak sundu.
Projenin en önemli çıktılarından biri de açık erişimli dijital kaynak oldu. Ekip, yayımlanan akademik makalenin ardından 2025 yılında, araştırmacılar, miras uzmanları ve yerel topluluklar tarafından kullanılabilecek etkileşimli bir çevrimiçi harita oluşturdu. Tamamen gönüllü emek ve açık erişimli verilerle, herhangi bir bütçe olmaksızın yürütülen girişim; doğal afetlerin ardından kültürel mirasın hızlı biçimde değerlendirilmesine yönelik düşük maliyetli ve ölçeklenebilir bir model sundu.
“Doğal Afet Sonrasında Hızlı Seferberliğin Kültürel Mirasın Korunmasına Nasıl Katkı Sağlayabileceğini Gösterdiği” Vurguladı
Ödül jürisi de girişimin, doğal afet sonrasında hızlı seferberliğin kültürel mirasın korunmasına nasıl katkı sağlayabileceğini gösterdiğini vurguladı. Jüri değerlendirmesinde, akademik gönüllülerin güçlü katkısı, yurttaş bilimi ile açık veriye dayalı uzaktan algılama yöntemlerinin yenilikçi biçimde bir araya getirilmesi ve risk altındaki mirası belgelemek için ulusal ve uluslararası araştırma ağlarının buluşturulması özellikle öne çıkarıldı.
22.04.2026 23.29
